شب یلدا ۱۴۰۵ چه روزی است؟
یلدا همیشه شبِ آخرین روز آذر است. امسال ۳۰ آذر دوشنبه است، پس یلدا دوشنبهشب است؛ همان شبی که در گفتوگوی روزمره «شب سهشنبه» هم میگویند. لحظهٔ انقلاب زمستانی، یعنی آغاز نجومی زمستان، امسال ساعت ۰۰:۲۰ بامداد سهشنبه ۱ دی به وقت تهران است؛ درست در دل همین شب.
شب یلدا چند ساعت است؟
در تهران، آفتاب دوشنبه حدود ساعت ۱۶:۵۵ غروب میکند و صبح سهشنبه حدود ساعت ۰۷:۱۱ طلوع میکند. یعنی شب یلدا در تهران بیش از ۱۴ ساعت است؛ نزدیک پنج ساعت بلندتر از کوتاهترین شب تابستان. هر چه به شمال برویم این شب بلندتر میشود: در تبریز و رشت کمی بلندتر از تهران است و در بندرعباس و چابهار کوتاهتر.
یلدا یعنی چه؟
واژهٔ «یلدا» از زبان سریانی آمده و به معنی «زایش» و «میلاد» است. در باورهای کهن ایرانی، این شب را شب زاده شدن دوبارهٔ خورشید میدانستند، چون بعد از آن، سهم روشنایی از شبانهروز دوباره بیشتر میشود. نام دیگرش «شب چله» است، چون شب اولِ «چلهٔ بزرگ» است: چهل روز سرمای سخت، از ۱ دی تا ۱۰ بهمن. بعد از آن «چلهٔ کوچک» میآید، بیست روز از ۱۰ تا ۳۰ بهمن.
رسمهای شب یلدا و معنیشان
جمع شدن در خانهٔ بزرگترها
مهمترین رسم یلدا این است که خانواده در خانهٔ پدربزرگ و مادربزرگ، یا بزرگترِ فامیل، دور هم جمع شوند. بقیهٔ رسمها، از خوراکیها تا قصهها، بهانهای برای همین کنار هم ماندن در بلندترین شب سال است.
هندوانه
باوری قدیمی میگوید هر کس شب یلدا هندوانه بخورد، در چلهٔ زمستان سرما و بیماری کمتر سراغش میآید. رنگ سرخ هندوانه را هم یادآور گرما و خورشید میدانند. قدیمها هندوانه را از آخر تابستان در جای خنک نگه میداشتند تا به شب چله برسد.
انار
انار با دانههای سرخ و فراوانش نشانهٔ زایش، برکت و سرخیِ سپیدهدم است. دانه کردن انار و پاشیدن گلپر روی آن، از کارهای همیشگی این شب است.
آجیل شب چله
آجیل یلدا معمولاً تخمه، پسته، فندق، بادام، کشمش، توت خشک، انجیر خشک و برگه است. به این خوراکیهای شبنشینی «شبچره» میگویند. خوردن آجیل در این شب را نشانهٔ برکت و فراوانی در زمستان پیش رو میدانند.
فال حافظ
در بیشتر خانهها، دیوان حافظ بخش جدانشدنی شب یلداست. بزرگ جمع برای هر نفر نیت میکند، غزل را بلند میخواند و همه دربارهٔ معنیاش حرف میزنند. غزلهایی را که در این شب بیشتر خوانده میشوند، با معنی در غزلهای حافظ برای شب یلدا آوردهایم.
شاهنامهخوانی و قصهگویی
در بعضی خانوادهها یکی از بزرگترها بخشی از شاهنامه را میخواند یا قصهای قدیمی تعریف میکند. شب بلند بود و قصهها هم بلند؛ بچهها به شوق شنیدن ادامهٔ قصه تا دیروقت بیدار میماندند.
خوانچهٔ یلدا برای عروس
در بسیاری از شهرها، خانوادهٔ داماد برای عروسی که تازه نامزد کرده یا تازه ازدواج کرده، خوانچهٔ یلدا میفرستد: سینیای با هندوانهٔ تزیینشده، میوه، آجیل، شیرینی و هدیه. این رسم راهی برای گرم کردن پیوند دو خانواده در اولین زمستانِ با هم بودن است.
بیدار ماندن تا سحر
بعضی خانوادهها شب یلدا را تا نزدیک صبح بیدار میمانند. در باور قدیمی، به استقبال طلوعِ اولین صبح زمستان رفتن، یعنی خوشامد گفتن به روزهایی که از این پس بلندتر میشوند.
یلدا در فهرست میراث جهانی
یونسکو در سال ۲۰۲۲ (۱۴۰۱) «یلدا/چله» را با پروندهای که ایران و افغانستان با هم ارائه کرده بودند، در فهرست میراث فرهنگی ناملموس بشر ثبت کرد. در این پرونده، جمع شدن خانوادهها در خانهٔ بزرگترها، میوههای سرخ، آجیل و شیرینی، شعرخوانی، قصهگویی و هدیه دادن به عروسها و کودکان، بخشهای این جشن شمرده شده است.
برای شب یلدا چه آماده کنیم؟
- هندوانه و انار دانهشده با کمی گلپر
- آجیل شب چله، میوهٔ خشک و یک شیرینی خانگی
- یک دیوان حافظ، یا فال حافظ یلدا روی گوشی تا هر کس غزل خودش را داشته باشد
- یک قصه یا چند بیت از شاهنامه برای بچهها
- برای عزیزی که دور است: یک تماس تصویری و کارت غزلش
اگر امسال یلدا را با فال حافظ میگذرانید، هر نفر نیت خودش را بنویسد و غزلش را با معنی و خوانش صوتی بگیرد. برای خواندن غزلهای دیگر با معنی، دیوان حافظ با معنی را باز کنید.
از همین مجموعه
پرسشها
شب یلدا ۱۴۰۵ چه روزی است؟
دوشنبهشب ۳۰ آذر ۱۴۰۵ (شب سهشنبه)؛ از غروب دوشنبه تا طلوع سهشنبه ۱ دی.
شب یلدا ۱۴۰۵ به میلادی چه تاریخی است؟
شب ۲۱ به ۲۲ دسامبر ۲۰۲۶.
شب یلدا همیشه چه شبی است؟
شبِ ۳۰ آذر، آخرین شب پاییز. روز هفتهاش هر سال عوض میشود.
چرا شب یلدا هندوانه میخورند؟
طبق باوری قدیمی، هندوانهٔ شب چله آدم را از سرما و بیماری زمستان دور نگه میدارد. رنگ سرخش هم نشانهٔ گرما و خورشید است.
یلدا یعنی چه؟
یلدا واژهای سریانی به معنی «زایش» است: زایش دوبارهٔ خورشید بعد از بلندترین شب سال.